Nekada je bilo dovoljno izgovoriti ime grada i odmah pomisliti na njegovu fabriku. Pirot je imao Prvi maj, Niš Elektronsku industriju, Kragujevac Zastavu, Leskovac Nevenu, Šabac Zorku, a Kruševac čitav niz velikih industrijskih sistema. Iza fabričkih kapija svakog jutra prolazile su hiljade ljudi, a proizvodi ovih kompanija stizali su gotovo u svaki deo Jugoslavije, piše Telegraf Biznis.
Industrijska mapa nekadašnje Jugoslavije danas je gotovo nezamisliva iz današnje perspektive.
Velike fabrike nisu bile samo mesta na kojima se radilo. One su često predstavljale osnovu ekonomskog života čitavih gradova.
Oko njih su se razvijala naselja, škole, sportski klubovi, kulturne ustanove, trgovina i čitav lanac kooperanata. Jedna velika fabrika mogla je da obezbedi egzistenciju desetinama hiljada ljudi, direktno ili indirektno.
Neki od tih industrijskih sistema potpuno su nestali, drugi su prošli kroz stečaj i privatizaciju, dok su pojedini nastavili proizvodnju pod novim vlasnicima.
Ipak, njihova imena i proizvodi ostali su duboko u sećanju generacija koje su odrastale u Jugoslaviji.
Prvi maj – Pirot je oblačio Jugoslaviju
Pirotski Prvi maj bio je jedan od simbola jugoslovenske tekstilne industrije.
Tokom osamdesetih godina fabrika je zapošljavala više od 6.000 ljudi, a broj zaposlenih u jednom periodu prelazio je i 6.500.
Za Pirot je to značilo mnogo više od jednog velikog poslodavca. Čitave porodice bile su vezane za fabriku, a „prvomajci“ su postali deo identiteta grada.
Konfekcija proizvedena u Pirotu prodavala se širom Jugoslavije, ali i na stranim tržištima. Fabrika je bila toliko prepoznatljiva da se njen naziv svojevremeno našao i na dresovima fudbalera Crvene zvezde.
Kasniji period doneo je probleme, privatizaciju i stečaj. Deo proizvodnje ponovo je pokrenut nakon promene vlasničke strukture, ali nekadašnje razmere sistema nikada nisu vraćene.
Brojka od više od 6.000 zaposlenih najbolje pokazuje koliko je Prvi maj nekada značio Pirotu.
EI Niš – kada je Niš bio grad elektronike
Ako je Pirot bio poznat po tekstilu, Niš je imao Elektronsku industriju.
Elektronska industrija Niš, nastala iz preduzeća osnovanog 1948. godine, tokom narednih decenija izrasla je u jedan od najvećih tehnoloških sistema nekadašnje Jugoslavije.
Iz njenih pogona izlazili su televizori, radio-aparati, telekomunikaciona oprema, kućni uređaji, elektronske komponente, medicinska oprema i rendgen-aparati.
Na vrhuncu razvoja sistem je imao oko 28.000 zaposlenih.
U sastavu EI Niš nalazila se i fabrika EI Jugorendgen, koja je proizvodila rendgen-aparate i predstavljala jedan od važnih delova tadašnje jugoslovenske elektronske industrije.
Razmere kompanije snažno su uticale na razvoj Niša. Bili su potrebni inženjeri, tehničari i drugi stručnjaci, pa je oko industrije rastao i obrazovni sistem, kao i čitava mreža pratećih delatnosti.
Televizor sa oznakom EI Niš nekada je bio uobičajen prizor u dnevnim sobama širom zemlje.
Danas je mnogima upravo taj znak ostao simbol vremena kada je Jugoslavija imala ambiciju da proizvodi sopstvenu elektroniku.
Zastava – fabrika koja je pravila automobile za celu zemlju
Kragujevac je imao Zastavu.
Teško je pronaći bolji primer fabrike koja je oblikovala identitet jednog grada, ali i čitave države.
Fića, stojadin i jug postali su deo svakodnevnog života miliona ljudi.
Posebno se izdvaja 1989. godina.
Zastava je tada imala 53.357 zaposlenih, dok je u njenu proizvodnju bilo uključeno još oko 280 preduzeća iz 130 gradova širom tadašnje Jugoslavije.
Te godine proizvedeno je 118.237 primeraka juga, dok je ukupna proizvodnja iz sopstvenog programa dostigla oko 181.000 vozila.
Jugo je napravio i korak koji je delovao gotovo neverovatno – automobil proizveden u Kragujevcu stigao je na tržište Sjedinjenih Američkih Država.
Raspad zajedničkog tržišta, sankcije, ekonomska kriza i tehnološko zaostajanje teško su pogodili fabriku tokom devedesetih.
Ipak, automobilska proizvodnja u Kragujevcu nije nestala. Kasnije je počela nova industrijska era kroz saradnju sa Fijatom.
IMT – crveni traktori koji su obeležili jugoslovensko selo
Automobili nisu bili jedini simbol domaće industrije.
IMT – Industrija mašina i traktora proizvodio je traktore koji su decenijama bili nezaobilazni na njivama širom Jugoslavije.
Crveni IMT traktori postali su deo slike jugoslovenskog sela, a modeli poput IMT-a 539 ostali su posebno upamćeni među generacijama poljoprivrednika.
IMT nije bio važan samo zbog traktora.
Oko fabrike se razvijao čitav proizvodni lanac – od proizvođača delova i kooperanata do servisa, trgovine i održavanja.
Tokom tranzicije kompanija je, međutim, prošla kroz ozbiljne finansijske probleme i stečaj.
Ime i deo industrijskog nasleđa kasnije su dobili novog vlasnika, ali IMT je ostao jedan od najprepoznatljivijih simbola domaće mašinogradnje.
Merima – ime koje je mirisalo na deterdžent
Kruševac je bio jedan od važnih centara hemijske industrije, a Merima je bila jedno od najpoznatijih imena.
Kompanija je tokom decenija postala poznata po proizvodnji deterdženata i drugih proizvoda za domaćinstvo.
Posebno značajna bila je saradnja sa nemačkim Henkelom, koja je počela još 1970. godine proizvodnjom Persila.
Henkel je Merimu privatizovao 2002. godine.
Za razliku od pojedinih industrijskih giganata koji su potpuno ugašeni, proizvodnja u Kruševcu nije nestala. Industrijska tradicija lokacije nastavila je da živi pod novim vlasnikom.
Župa – hemijski gigant koji je proizvodio sve više
Kruševac je imao još jednog velikog industrijskog predstavnika – HI Župu.
Kompanija je osnovana 1934. godine, a među prvim proizvodima bili su bakar-sulfat, odnosno plavi kamen, sumporna kiselina i gvožđe-sulfat.
Vremenom se proizvodni program značajno proširio.
Župa je proizvodila pesticide, mineralna i folijarna đubriva, veterinarske proizvode, sredstva za flotaciju i tretman voda, kao i različite proizvode bazne hemije.
Krajem devedesetih kompanija je i dalje imala više od 1.300 zaposlenih.
Za razliku od mnogih industrijskih sistema iz tog perioda, Župa je nastavila da posluje u Kruševcu i danas, sa fokusom na pesticide i tehničke hemikalije.
Nevena i Kosili – proizvod koji generacije pamte
Leskovac je imao veliku tekstilnu industriju, ali je bio poznat i po hemijskoj industriji.
Nevena je osnovana 1953. godine, a njeni proizvodi iz oblasti kozmetike prodavali su se širom Jugoslavije.
Jedan proizvod posebno je obeležio njeno ime – Kosili.
Šampon koji su koristile generacije dece postao je toliko prepoznatljiv da je za mnoge ostao simbol detinjstva.
Nevena je licencu za proizvodnju Kosilija dobila 1988. godine.
Tokom kasnijih finansijskih problema upravo je ovaj proizvod ostao jedan od najvažnijih delova proizvodnog programa. U jednom periodu Kosili je činio oko 80 odsto proizvodnje fabrike.
Proizvodi iz Leskovca stizali su i na tržišta Francuske i Luksemburga.
Zato je ime Kosili preživelo i period u kojem je industrijski sistem koji ga je proizvodio počeo da se urušava.
Zorka – hemijski gigant na obali Save
Šabac je svoju industrijsku priču gradio uz Hemijsku industriju Zorka.
Zorka je u Šabac premeštena iz Subotice 1938. godine. Njeni prvi proizvodni kapaciteti bili su vezani za sumpornu kiselinu i plavi kamen, a tokom narednih decenija kompanija je značajno proširena.
Proizvodila su se mineralna đubriva, kiseline, boje, lakovi i brojni drugi hemijski proizvodi.
Posle velikih posleratnih ulaganja proizvodni kapaciteti dostigli su stotine hiljada tona.
Zorka je postala složen industrijski sistem sa različitim proizvodnim celinama i velikim brojem zaposlenih.
Tokom devedesetih godina počinje težak period. Nekadašnji sistem ulazi u proces propadanja i raspada, ali hemijska proizvodnja u Šapcu nije potpuno nestala.
Deo industrijske tradicije danas nastavlja Elixir Zorka, nakon privatizacije Zorke – Mineralna đubriva i novih ulaganja u proizvodnju.
Fabrike nisu bile samo radna mesta
Spisak velikih industrijskih sistema nekadašnje Jugoslavije bio je mnogo duži.
Tu su bili MIN Niš, IMR Rakovica, 14. oktobar i FAM u Kruševcu, Magnohrom u Kraljevu, IHP Prahovo, Jumko u Vranju, Viskoza u Loznici i brojni drugi giganti.
Zajedničko im je bilo to što njihova uloga nije završavala na fabričkoj kapiji.
Velika fabrika bila je deo čitavog gradskog sistema.
Oko nje su se razvijala radnička naselja, školovali stručnjaci, otvarali sportski klubovi, razvijali domovi kulture, prodavnice, servisi i čitave mreže kooperanata.
Za mnoge porodice posao u fabrici bio je nešto što se prenosilo sa generacije na generaciju.
Zbog toga je nestanak velikog industrijskog sistema često značio mnogo više od gubitka jednog poslodavca.
Menjao se život čitavog grada.
Proizvodi koji su ostali u kolektivnom sećanju
Industrijska istorija Jugoslavije danas se možda najbolje pamti kroz proizvode.
- Televizor EI Niš u dnevnoj sobi.
- Crveni IMT na njivi.
- Zastava ispred kuće.
- Odelo Prvog maja u ormaru.
- Merimin deterdžent u domaćinstvu.
- Kosili u kupatilu.
To su bili proizvodi koje su ljudi svakodnevno koristili, a iza njih su stajali veliki proizvodni sistemi i hiljade radnika.
Neki od tih sistema potpuno su nestali. Drugi su promenili vlasnike, imena i proizvodne programe. Na lokacijama pojedinih nekadašnjih giganata danas posluju nove kompanije.
Ali sećanje na njih ostalo je.
Jer industrija nekadašnje Jugoslavije nije bila samo priča o fabrikama, mašinama i proizvodnim trakama.
Bila je to priča o gradovima koji su živeli od svojih fabrika, o porodicama koje su generacijama radile na istom mestu i o proizvodima koji su postali deo svakodnevnog života miliona ljudi.
BONUS KLIP Pogledajte vesti o EXPO2027:
Za najnovije biznis vesti iz Srbije i sveta, pratite nas na Tiktoku, Fejsbuku i na našoj Instagram stranici.
Komentari (0)