Na Staroj planini, nedaleko od Pirota, nalazi se selo koje se izdvaja po neobičnoj arhitekturi - kuće su građene od kamena, a krovovi su prekriveni kamenim pločama. Gostuša, poznata i kao Kameno selo, čuva tragove tradicionalnog života i graditeljstva koje je danas sve ređe videti.
Gostuša, selo u kojem kamen ima glavnu ulogu
Gostuša se nalazi u podnožju Stare planine, u blizini Zavojskoj jezera, na oko 25 kilometara od Pirota. Smeštena uz Gostušku reku, prepoznatljiva je po starim kućama koje se svojim izgledom razlikuju od većine seoskih domaćinstava u Srbiji.
Ovde kamen nije samo ukras. Od njega su građeni zidovi, a kamene ploče korišćene su i za pokrivanje krovova. U gradnji su se koristili i drugi prirodni materijali iz okoline, poput drveta i zemlje, pa se čitavo selo uklapa u planinski pejzaž.
Upravo zbog takvog načina gradnje Gostuša je dobila naziv Kameno selo. Njena posebnost nije u jednoj izdvojenoj kući, već u tome što tradicionalna arhitektura čini prepoznatljivu celinu.
Prema podacima Zavoda za zaštitu spomenika kulture u Nišu, najstariji pisani podaci o Gostuši potiču s kraja 15. i početka 16. veka, dok su mnoge sačuvane kuće nastale krajem 19. i početkom 20. veka.
Krovovi od kamenih ploča najprepoznatljiviji su detalj sela
Na prvi pogled, kuće u Gostuši izgledaju kao da su iz nekog drugog vremena. Njihovi kameni krovovi, nepravilno raspoređene kuće i uski seoski prolazi stvaraju ambijent kakav se retko sreće u savremenim naseljima.
Gradnja kamenom bila je prilagođena materijalima koji su ljudima bili dostupni u neposrednoj okolini. Umesto savremenih građevinskih proizvoda, koristili su ono što su imali na raspolaganju, oslanjajući se na znanje lokalnih majstora i iskustvo koje se prenosilo generacijama.
Posebno su zanimljivi krovovi od kamenih ploča, koji zahtevaju odgovarajuću konstrukciju i umeće pri postavljanju. Takva gradnja svedoči o veštini nekadašnjih graditelja, ali i o izazovima očuvanja starih kuća.
Problem je što se tradicionalne tehnike sve teže održavaju. Kada se stari krov ošteti, njegova popravka nije jednostavna kao zamena savremenim pokrivačem. Potrebni su odgovarajući materijali i majstori koji poznaju nekadašnji način gradnje.
Zbog toga očuvanje Gostuše nije važno samo za lokalnu zajednicu, već i za zaštitu tradicionalne arhitekture Srbije.
Selo je zaštićeno kao kulturno nasleđe
Gostuša nije samo neobična turistička lokacija. Njena arhitektura i celokupan izgled prepoznati su kao vredno kulturno nasleđe.
Prema podacima Zavoda za zaštitu spomenika kulture u Nišu, selo je utvrđeno za prostornu kulturno-istorijsku celinu, a odluka o zaštiti doneta je 2018. godine. U zvaničnom registru navedeni su brojni elementi koji čine njegovu posebnost – od starih kuća i kamenih krovova do crkve, mostova i drugih objekata.
Zaštita ovakvih celina podrazumeva očuvanje njihovih karakterističnih osobina, a ne samo pojedinačnih građevina. To znači da su važni i raspored kuća, način na koji se naselje razvijalo, tradicionalni materijali i odnos sela prema okolnom pejzažu.
Gostuša tako predstavlja primer kako seosko nasleđe može da bude važno i izvan granica jednog kraja.
Crkva, stari mostovi i tragovi nekadašnjeg života
Pored kamenih kuća, Gostuša ima i druge zanimljive detalje koji svedoče o njenoj prošlosti.
U selu se nalazi crkva Svetog Jovana Krstitelja, čija se izgradnja datira u 19. vek. U zvaničnim opisima kulturne baštine pominju se i stara škola, zgrada nekadašnje zadruge, kameni mostovi, česme i vodenice.
Ovi objekti pokazuju da Gostuša nije nastala kao turistička scenografija. Ona je razvijana kao naselje u kojem su kuće, javni objekti i infrastruktura odgovarali svakodnevnim potrebama ljudi koji su živeli od poljoprivrede i stočarstva.
Svaki od tih detalja pomaže da se razume kako je nekada izgledao život u planinskim selima, kada su se poslovi, kretanje i gradnja prilagođavali prirodnim uslovima.
U okolini se pominju i ostaci starijeg utvrđenja iz rimskog perioda, što ovom području daje dodatnu istorijsku dimenziju. Ipak, takve lokalitete treba obilaziti uz proveru pristupa i informacija lokalnih turističkih službi.
Od sela stočara do mesta koje privlači pažnju ljubitelja tradicije
Gostuša je nekada bila znatno življe naselje nego danas. Poljoprivreda i stočarstvo imali su važnu ulogu u životu stanovnika, a šire područje Stare planine bilo je poznato po proizvodnji mleka i mlečnih proizvoda.
Tokom decenija, kao i u mnogim drugim planinskim selima Srbije, broj stanovnika se smanjivao. Odlazak ljudi u gradove i promena načina života uticali su i na svakodnevicu Gostuše.
Sa manjim brojem stanovnika postalo je teže održavati stare kuće i prenositi tradicionalne zanate na mlađe generacije. Upravo zato projekti zaštite i obnove imaju značaj koji prevazilazi izgled samog sela: oni pomažu da se sačuvaju znanje, veštine i tragovi nekadašnjeg načina života.
Gostuša je poslednjih godina predstavljana i kroz inicijative za obnovu tradicionalnih objekata, u kojima su učestvovali stručnjaci za zaštitu nasleđa i arhitekturu.
Šta vredi videti u okolini Gostuše?
Poseta Gostuši može da bude deo izleta po Staroj planini i okolini Pirota. Ovaj kraj nudi kombinaciju planinskih pejzaža, jezera i tradicionalnih sela, zbog čega je zanimljiv ljubiteljima prirode i fotografije.
Zavojsko jezero
Zavojsko jezero nalazi se u blizini Gostuše i predstavlja jednu od prepoznatljivih prirodnih atrakcija ovog kraja. Okruženo je planinskim padinama i pruža mogućnost za uživanje u pejzažu, fotografisanje i odmor u prirodi.
Pre odlaska treba proveriti pristup konkretnim lokacijama uz jezero, jer nisu sva mesta jednako dostupna i uređena za posetioce.
Stara planina
Stara planina poznata je po raznovrsnim pejzažima, planinskim selima i prirodnim znamenitostima. U zavisnosti od raspoloživog vremena, izlet se može proširiti obilaskom drugih sela i atrakcija na području Pirota.
Za planinske izlete važno je proveriti vremenske uslove, stanje puteva i dostupnost staza, naročito u jesenjim i zimskim mesecima.
Pirot
Pirot može da bude polazna tačka za obilazak Gostuše. Grad je poznat po Pirotskoj tvrđavi, tradicionalnom ćilimu i lokalnim specijalitetima, među kojima se izdvajaju pirotski kačkavalj i peglana kobasica.
Kombinacija grada, sela i prirode omogućava da se izlet organizuje tako da obuhvati i kulturno nasleđe i gastronomiju ovog dela Srbije.
Kako stići do Kamenog sela?
Gostuša se nalazi oko 25 kilometara od Pirota, u području Stare planine, nedaleko od Zavojskoj jezera. Najpraktičnije je unapred isplanirati put i proveriti aktuelne uslove na deonici kojom se stiže do sela.
Pre polaska korisno je proveriti vremensku prognozu, stanje puta i mogućnosti parkiranja. U samom selu treba poštovati privatnost meštana, jer su mnoge stare kuće i dvorišta i dalje deo privatnih domaćinstava.
Gostuša nije klasičan turistički kompleks sa sadržajima na svakom koraku. Njena vrednost je upravo u očuvanom ambijentu, arhitekturi i miru koji pruža planinsko okruženje.
Zato je najbolje obići je bez žurbe, uz dovoljno vremena za šetnju, fotografisanje i upoznavanje detalja koji ovaj kraj čine posebnim.
Kameno selo koje čuva deo prošlosti Srbije
Gostuša pokazuje koliko tradicionalna arhitektura može da bude važan deo identiteta jednog mesta. Kameni krovovi, stare kuće i objekti koji su služili svakodnevnom životu stvaraju celinu koja se ne može sačuvati samo fotografijama ili zapisima.
Očuvanje ovakvih sela zavisi od brige o starim objektima, znanja ljudi koji poznaju tradicionalnu gradnju i mogućnosti da lokalna zajednica nastavi da živi u svom okruženju.
Na Staroj planini, Gostuša zato nije samo neobično mesto za izlet. Ona je i svedočanstvo o tome kako su ljudi nekada gradili, živeli i prilagođavali se prirodi, ostavljajući za sobom nasleđe koje i danas privlači pažnju.
BONUS KLIP Pogledajte vesti o EXPO2027:
Za najnovije biznis vesti iz Srbije i sveta, pratite nas na Tiktoku, Fejsbuku i na našoj Instagram stranici.
Komentari (0)